Podstawy
Jak procesor wykonuje program? Assembler ARM w Excelu
Pętla w Excelu, linijka po linijce: rejestry, porównanie przez odejmowanie, flaga minus i skok. Każda instrukcja 1 do 1 z assemblerem ARM64.
Do tej pory wymyślałem własne instrukcje - takie, które teoretycznie mogłyby istnieć w procesorze. Tym razem idę o krok dalej i sięgam po instrukcje niemal prawdziwe. Nazwy zostawiłem swoje, ale każda z nich ma dokładny odpowiednik w assemblerze ARM64. A skoro poprzedni program pisałem w Wordzie, to teraz przyszła kolej na Excela.
Zanim przejdę do procesora, muszę jednak coś sprostować.
Czy CH340 to procesor?
Pokazując płytkę z Arduino, nazwałem układ CH340 „procesorem wspomagającym”. To było nieprecyzyjne. Powinienem był powiedzieć „układ wspomagający” - wtedy osoby znające się na elektronice nie miałyby się do czego przyczepić. I słusznie się przyczepiły.
Jestem programistą wysokopoziomowym, a elektronika to moje hobby, więc opowiem, jak ja rozumiem tę różnicę. Producent projektuje chip, czyli wszystkie tranzystory i sposób, w jaki mają działać. Jeśli na taki układ da się wgrać program wykonywany krok po kroku, mamy do czynienia z procesorem. Jeśli układ nie wykonuje programu, tylko w określony sposób przekształca sygnał, procesorem nie jest - fachowcy nazwą go konwerterem albo układem ASIC. Z tego, co rozumiem, w środku oba rodzaje wyglądają bardzo podobnie.
CH340 pod mikroskopem
Z CH340 wiąże się jednak ciekawostka, na którą trafiłem, czytając o tym układzie. Zwykle uważa się go za zwykły ASIC. Ponieważ jest bardzo popularny, ktoś postanowił zajrzeć mu do środka: rozpuścił obudowę w kwasie i obejrzał krzem pod mikroskopem (artykuł na Medium).
Okazało się, że w środku nie ma typowego układu przetwarzającego sygnał, tylko mały procesor, który coś liczy. Jeśli dobrze to interpretuję, CH340 jednak ma w sobie procesor, więc najprecyzyjniej byłoby nazywać go mikrokontrolerem.
Architektura procesora nie mówi, który jest lepszy
Kiedyś myślałem, że „prawdziwe” procesory robią tylko Intel i AMD, bo to one trafiają do komputerów. Cała reszta to były dla mnie jakieś mikrokontrolery i egzotyczne architektury, o których niewiele wiedziałem.
Dziś widzę to inaczej. Architektura określa, co procesor potrafi, czyli jakie polecenia rozumie. To, jak je wykona - jak szybko i jak sprawnie - zależy już od producenta. Dlatego Intel i AMD robią procesory w tej samej architekturze x86 i raz jeden jest lepszy, raz drugi. Z tego samego powodu Apple może mieć bardzo dobre procesory M1 w architekturze ARM.
Jedną różnicę warto jednak zapamiętać: x86 mocno dba o kompatybilność wsteczną, więc ma dużo większy zestaw poleceń. W ARM polecenia są znacznie prostsze.
Program w Excelu

Po lewej jest kod do wykonania. Procesor czyta go po kolei: pierwsza linijka, druga, trzecia i tak dalej. Niektóre linijki mówią mu jednak: „wróć do linijki numer 2”. Na tym opiera się cała pętla.
Arkusz jest publiczny, więc możesz go otworzyć i sam wcielić się w procesor: program w Excelu (Arkusze Google).
set_value 0, licznik
poczatek_petli:
add licznik = licznik + 1
compare licznik, 5
if oznaczenie == minus -> goto poczatek_petli
return licznikNazwy set_value, add i compare są moje, ale każda odpowiada jednej instrukcji assemblera ARM. Assembler przekłada się z kolei bezpośrednio na zera i jedynki, więc jesteśmy już bardzo blisko tego, co naprawdę dzieje się w procesorze.
Komórki pamięci, czyli rejestry
Po prawej stronie są dwie komórki:
- licznik (prawdziwa nazwa:
w1) - tu program odkłada cząstkowe wyniki, - oznaczenie (prawdziwa nazwa:
NZCV) - tu zapisany jest stan procesora po ostatnim porównaniu.
Fachowo taka komórka to rejestr. Przyznam, że nie przepadam za tym słowem, bo długo nie mogłem zrozumieć, czym właściwie jest rejestr. Wolę mówić „komórka pamięci w procesorze”, ale nazwa nie ma tu większego znaczenia.
Zwróć uwagę na wartości startowe: 3533 i „plus”. To śmieci, które zostały w komórkach sprzed uruchomienia programu. Właśnie dlatego pierwsza instrukcja zeruje licznik.
Wykonuję program krok po kroku
W Excelu nie ma procesora, więc jego rolę przejmuję ja.
set_value 0, licznik- wpisuję 0 dow1.poczatek_petli:- to tylko etykieta, czyli miejsce, do którego procesor może później wrócić.add licznik = licznik + 1- biorę wartość zw1, dodaję 1 i zapisuję wynik z powrotem ww1. Zero zmienia się w jedynkę.
Jak procesor robi „ifa”
Teraz najciekawsza część. Jak procesor porównuje dwie liczby? Po prostu je od siebie odejmuje. Znak wyniku od razu mówi, czy pierwsza liczba jest większa, mniejsza, czy równa drugiej.
compare licznik, 5 liczy więc 1 - 5 = -4. Wynik jest ujemny, więc procesor zapisuje w komórce oznaczenia „minus”. W rzeczywistości to nie napis, tylko 0 lub 1 na jednej z flag, ale do zrozumienia mechanizmu ta różnica nie jest potrzebna.
Kolejna linijka sprawdza, czy oznaczenie to minus. Jest, więc wykonuję goto poczatek_petli i wracam do dodawania.
Dalej wszystko się powtarza: licznik rośnie do 2, 2 - 5 znowu daje minus, więc skok. Potem 3, 4, aż w końcu 5.

Koniec pętli
Przy liczniku równym 5 compare liczy 5 - 5 = 0, a oznaczenie zmienia się na „zero”. Następna linijka sprawdza, czy to minus - nie jest, więc skoku nie ma i pętla się kończy. Program zwraca wartość licznika, czyli 5.
Ten program celowo nie robi nic ciekawego. Mimo to dobrze pokazuje, jak naprawdę pracuje procesor: komórki pamięci, odejmowanie, flaga i skok.
Prawdziwy assembler ARM64
Ten sam program przygotowałem też jako symulację, w której wszystko widać wyraźniej. Najciekawsze jest w niej to, że obok mojego pseudokodu stoi prawdziwy assembler ARM64. Kodu po lewej nie da się zamienić na zera i jedynki, bo to moje własne nazewnictwo. Kod po prawej - już tak.
Kliknij „Pokaż assembler”, żeby zobaczyć obok pseudokodu instrukcje ARM64. Ten sam program wygląda wtedy tak:
mov w1, #0 // set_value 0, licznik
loop: // poczatek_petli:
add w1, w1, #1 // add licznik = licznik + 1
cmp w1, #5 // compare licznik, 5
b.mi loop // if oznaczenie == minus -> goto poczatek_petli
mov w0, w1 // return licznik
retmov wpisuje 0 do rejestru w1, loop: oznacza początek pętli, add dodaje 1, cmp porównuje, a b.mi (branch if minus) skacze z powrotem do loop, jeśli wynik był ujemny. Na końcu licznik trafia do w0, bo właśnie tam ARM64 trzyma wynik funkcji.
Jeśli chcesz zobaczyć, jak program leży w pamięci i jak procesor pobiera kolejne instrukcje, zajrzyj też do symulatora jak procesor wykonuje program.
W następnym kroku skompiluję ten assembler i pokażę, że naprawdę działa na procesorze.
